توضیحات
ذکر گویندگان این سخن در تاریخ طبری؛ بررسی راویان، اختلاف اقوال و روایت های تاریخی
عبارت «ذکر گویندگان این سخن» و صورت های نزدیک به آن در تاریخ طبری، یکی از نشانه های مهم در شیوه تنظیم گزارش های تاریخی این کتاب است. طبری در موضوعات گوناگون، ابتدا یک دیدگاه یا روایت را مطرح می کند و سپس با عنوانی مانند «ذکر من قال ذلك» به معرفی ناقلان و صاحبان آن قول می پردازد. این شیوه به خواننده امکان می دهد اختلاف روایت ها را بشناسد و بداند هر دیدگاه در متن کتاب به چه کسانی نسبت داده شده است.
این مقاله دو نمونه مشخص از کاربرد چنین عنوانی را بررسی می کند: اختلاف درباره سن پیامبر اسلام(ص) هنگام بعثت و روایت های مربوط به آغاز آفرینش جهان. در نمونه نخست، گزارش های چهل سالگی و چهل وسه سالگی مطرح می شوند؛ در نمونه دوم، اختلاف درباره شمار روزهای آفرینش و روز آغاز خلقت بررسی می شود. هدف، معرفی دقیق اقوال و راویان و تفکیک نقل تاریخی از داوری درباره اعتبار روایت هاست.
مشخصات مقاله ذکر گویندگان این سخن
موضوع «ذکر گویندگان این سخن» به بررسی شیوه گزارش اقوال در کتاب تاریخ طبری مربوط است. این عبارت در متن کتاب برای معرفی اشخاصی به کار می رود که یک دیدگاه تاریخی یا روایی به آنان نسبت داده شده است. از آنجا که موضوع حاضر یک عنوان پژوهشی برگرفته از چند موضع تاریخ طبری است، نباید آن را بدون مستند مستقل، نام یک کتاب جداگانه یا اثری با نویسنده مشخص تلقی کرد.
جدول زیر مشخصات موضوع و منابع اصلی بررسی را نشان می دهد. اطلاعاتی که از عنوان مورد بررسی قابل تعیین نیست، خالی گذاشته شده است تا از درج اطلاعات حدسی جلوگیری شود.
| مشخصات | توضیحات |
|---|---|
| عنوان | ذکر گویندگان این سخن |
| نویسنده منبع اصلی | پروژه دانلود |
| موضوع | تاریخ نگاری، روایت شناسی و بررسی اختلاف اقوال |
| زبان منابع بررسی شده | عربی و فارسی |
| مخاطبان | دانشجویان تاریخ، پژوهشگران تاریخ اسلام و علاقه مندان به متون روایی |
| سطح آموزشی | مطالعات تاریخی و پژوهشی |
| ناشر و نوبت چاپ | |
| تعداد صفحات | |
| فرمت نسخه دیجیتال | PDF در نسخه های دیجیتال منبع |
عبارت ذکر گویندگان این سخن در تاریخ طبری به چه معناست؟
تاریخ طبری از مهم ترین آثار تاریخ نگاری اسلامی است که در آن گزارش های فراوانی درباره پیامبران، تاریخ اقوام، حوادث صدر اسلام و رویدادهای دوره های بعد گردآوری شده است. یکی از ویژگی های قابل توجه این اثر، نقل دیدگاه های مختلف درباره یک موضوع و معرفی کسانی است که آن دیدگاه ها به آنان نسبت داده شده است. عبارت عربی «ذکر من قال ذلك» که در ترجمه فارسی با صورت هایی مانند «ذکر گوینده این سخن» یا «ذکر گویندگان این سخن» بازتاب یافته، در همین چارچوب معنا پیدا می کند.
این عنوان معمولاً پس از بیان یک قول یا دیدگاه می آید و پیش از نقل روایت ها و نام راویان قرار می گیرد. بنابراین، کارکرد آن معرفی صاحبان قول است؛ نه اعلام نظر قطعی طبری درباره صحت آن. برای فهم درست متن باید عبارت عنوان، گزارش پیش از آن، اسناد پس از آن و توضیحات بعدی را در کنار یکدیگر مطالعه کرد.
نگاهی به روش تاریخ نگاری و نقل روایت در اثر طبری
محمد بن جریر طبری در نگارش تاریخ خود از شیوه گردآوری و نقل گزارش ها استفاده کرده است. در بسیاری از مواضع، روایت با زنجیره ای از راویان آغاز می شود و نام کسانی که خبر را منتقل کرده اند در متن می آید. این شیوه به خواننده اجازه می دهد مسیر انتقال خبر را تا اندازه ای دنبال کند و میان گزارش های مختلف تمایز بگذارد.
در این روش، مورخ الزاماً همه گزارش ها را در قالب یک روایت هماهنگ و بدون اختلاف ارائه نمی کند. گاهی چند دیدگاه متفاوت را کنار هم قرار می دهد تا تنوع نقل ها آشکار شود. از همین رو، مطالعه تاریخ طبری نیازمند توجه به سند، متن، ترتیب گزارش ها و نسبت هر سخن با ناقل آن است. نباید صرف حضور یک روایت در کتاب را به معنای تأیید قطعی آن دانست.
مفاهیم و محورهای کلیدی در بررسی گویندگان اقوال
برای بررسی عبارت «ذکر گویندگان این سخن» باید چند مفهوم از یکدیگر تفکیک شوند. نخست، خود قول یا دیدگاه تاریخی است؛ یعنی محتوایی که درباره یک رویداد یا مسئله بیان شده است. دوم، گوینده یا صاحب قول است که سخن به او نسبت داده می شود. سوم، راوی یا ناقلی است که آن سخن را در زنجیره انتقال روایت بازگو کرده است. این سه جایگاه ممکن است در یک شخص جمع شوند یا در چند نفر متفاوت باشند.
محور دیگر، تفاوت میان نقل تاریخی و ارزیابی اعتبار روایت است. معرفی نام راویان به تنهایی نشان نمی دهد که همه آنان از نظر رجالی در یک جایگاه قرار دارند یا روایت از نظر سندی صحیح است. برای داوری باید سند و متن با منابع تخصصی حدیث و تاریخ مقایسه شود. همچنین باید توجه کرد که ترجمه فارسی ممکن است برخی ظرافت های اصطلاحی متن عربی را به شکل ساده تری بازتاب داده باشد.
جایگاه اختلاف اقوال در تاریخ نگاری اسلامی
اختلاف اقوال در منابع تاریخی پدیده ای طبیعی است. رویدادهای گذشته گاهی از راه های مختلف نقل شده اند و ناقلان ممکن است در جزئیات زمانی، ترتیب حوادث یا تفسیر یک رخداد تفاوت داشته باشند. مورخانی که گزارش های متنوع را گردآوری می کردند، با ثبت این اختلاف ها امکان مقایسه و پژوهش بیشتر را برای خوانندگان فراهم می ساختند.
تاریخ طبری در موارد متعددی این روش را به کار می گیرد. در موضوع سن بعثت پیامبر(ص)، دو گزارش چهل سالگی و چهل وسه سالگی در کنار یکدیگر مطرح شده اند. در موضوع آفرینش نیز درباره شمار روزهای خلقت و روز آغاز آن نقل های متفاوتی دیده می شود. ارزش این شیوه در آن است که خواننده با تنوع گزارش ها آشنا می شود و می تواند با بررسی اسناد و شواهد، درباره آن ها پژوهش کند.
محورهای اصلی مقاله و موضوعات مورد بررسی
برای مطالعه منظم این موضوع می توان بحث را در شش محور دسته بندی کرد. این محورها بر اساس دو نمونه مورد بررسی از تاریخ طبری تنظیم شده اند و به خواننده کمک می کنند ارتباط میان عنوان، گویندگان، سندها و اختلاف های تاریخی را بهتر بشناسد.
01شناخت عنوان روایی
بررسی معنای «ذکر من قال ذلك» و نقش آن در معرفی صاحبان یک دیدگاه تاریخی.
02سن پیامبر هنگام بعثت
بررسی گزارش های مربوط به چهل سالگی و چهل وسه سالگی در متن تاریخ طبری.
03راویان اقوال بعثت
معرفی نام هایی مانند ابن عباس، انس بن مالک، عروه بن زبیر و سعید بن مسیب.
04روایت های آفرینش
بررسی اختلاف درباره شش یا هفت روز بودن و روز آغاز آفرینش جهان.
05گویندگان گزارش های آفرینش
شناخت گزارش های منسوب به وهب بن منبه، عبدالله بن سلام و ضحاک.
06روش نقد و مقایسه
تفکیک متن روایت، زنجیره ناقلان و ارزیابی اعتبار تاریخی و حدیثی گزارش ها.
اختلاف روایت ها درباره سن پیامبر(ص) هنگام بعثت
یکی از نمونه های روشن کاربرد عنوان معرفی گویندگان در تاریخ طبری، بحث درباره سن پیامبر اسلام(ص) هنگام بعثت است. در این بخش، ابتدا گزارش هایی نقل می شوند که سن پیامبر(ص) را هنگام بعثت چهل سال می دانند. در ادامه، دیدگاه دیگری مطرح می شود که بر اساس آن، پیامبر(ص) هنگام نزول وحی چهل وسه سال داشته است. بنابراین، متن کتاب دو قول اصلی را در برابر خواننده قرار می دهد.
در گزارش مربوط به چهل سالگی، از ابن عباس نقل شده است که پیامبر(ص) در چهل سالگی مبعوث شد. روایاتی از انس بن مالک نیز همین مضمون را بیان می کنند. همچنین از عروه بن زبیر نقل شده است که پیامبر(ص) در چهل سالگی به پیامبری مبعوث شد. در گزارشی دیگر از عکرمه، از ابن عباس نقل شده که پیامبر(ص) در چهل سالگی مبعوث شد و سیزده سال در مکه اقامت داشت.
پس از نقل این گزارش ها، قول دیگری با مضمون چهل وسه سالگی مطرح می شود. طبری در این موضع عنوان «ذکر من قال ذلك» را می آورد و سپس روایاتی را نقل می کند که در آن ها سن پیامبر(ص) هنگام نزول وحی چهل وسه سال ذکر شده است. این ترتیب نشان می دهد که طبری اختلاف را در متن خود حفظ کرده و برای هر قول، مسیر نقل و نام راویان را آورده است.
گویندگان و راویان قول چهل سالگی و چهل وسه سالگی
در گزارش های مربوط به چهل سالگی، نام ابن عباس، انس بن مالک و عروه بن زبیر دیده می شود. در یکی از نقل ها، عکرمه از ابن عباس روایت می کند که پیامبر(ص) در چهل سالگی مبعوث شد و سیزده سال در مکه ماند. این گزارش افزون بر تعیین سن بعثت، به مدت اقامت پیامبر(ص) در مکه نیز اشاره دارد؛ اما این دو داده باید از نظر موضوعی جداگانه بررسی شوند.
در قول چهل وسه سالگی، طبری از هشام و سعید بن مسیب گزارش هایی نقل می کند. در یکی از نقل ها، هشام از یحیی بن سعید و او از هشام و عکرمه و ابن عباس روایت می کند که پیامبر(ص) هنگام نزول وحی چهل وسه ساله بود. در گزارش دیگری، جریر از یحیی بن سعید و او از سعید بن مسیب نقل می کند که وحی در چهل وسه سالگی بر پیامبر(ص) نازل شد.
در مطالعه این نام ها باید میان راویان زنجیره سند و شخصیت هایی که سخن به آنان نسبت داده شده است تفاوت گذاشت. برای مثال، ابن عباس در برخی نقل ها صاحب گزارش معرفی می شود، در حالی که عکرمه یا راویان دیگر در مسیر انتقال روایت قرار دارند. این تفاوت برای تحلیل دقیق سند اهمیت دارد و نباید همه نام ها را بدون توجه به جایگاهشان در یک گروه واحد قرار داد.
روایت های مربوط به آفرینش جهان در تاریخ طبری
نمونه دوم از کاربرد عنوان معرفی گویندگان در جلد نخست تاریخ طبری و در گزارش های مربوط به آفرینش جهان دیده می شود. در این بخش، طبری دیدگاه های مختلفی را درباره شمار روزهای خلقت و روز آغاز آفرینش نقل می کند. یکی از اختلاف ها به این موضوع مربوط است که روزهای آفرینش شش روز بوده اند یا در شمارش مورد اشاره برخی راویان، عدد هفت نیز مطرح می شود.
در متن، گزارشی از ضحاک درباره آفرینش در شش روز آمده است. در برابر، از وهب بن منبه نقل شده که روزها هفت بوده اند. طبری در توضیح این دو قول، آن ها را لزوماً متناقض نمی داند و می کوشد تفاوت موضوع دو گزارش را روشن کند: یک قول درباره مدت آفرینش آسمان ها و زمین و مخلوقات است و قول دیگر درباره شمار روزهای هفته با احتساب جمعه.
این توضیح نشان می دهد که در بررسی روایت های تاریخی و تفسیری، نباید صرف تفاوت عددها را نشانه تعارض قطعی دانست. گاهی اختلاف در واژه ها، موضوع دقیق پرسش یا شیوه شمارش باعث تفاوت ظاهری گزارش ها می شود. برای فهم روایت باید متن کامل و توضیح پیرامونی آن را در نظر گرفت.
اختلاف درباره روز آغاز آفرینش و گویندگان آن
در ادامه گزارش های آفرینش، اختلاف دیگری درباره روز آغاز خلقت آسمان ها و زمین مطرح می شود. بنا بر یکی از دیدگاه ها، آفرینش از روز یکشنبه آغاز شده است. طبری ذیل عنوان معرفی گوینده این قول، روایتی از عبدالله بن سلام نقل می کند که بر اساس آن، خداوند آفرینش را آغاز کرد و زمین را در روزهای یکشنبه و دوشنبه آفرید.
در متن، گزارشی دیگر با همین مضمون از عبدالله بن سلام آمده است. همچنین از ضحاک در تفسیر آیه مربوط به آفرینش شش روزه نقل شده که آغاز آفرینش در روز یکشنبه بوده است. این نقل ها در کنار یکدیگر، قول آغاز آفرینش در یکشنبه را توضیح می دهند و نام گویندگان یا ناقلان آن ها را مشخص می کنند.
در برابر این دیدگاه، گزارشی درباره آغاز آفرینش در روز شنبه نیز مطرح می شود. طبری در ادامه به نقل های مرتبط با این قول و گزارش هایی درباره سنت های اهل کتاب اشاره می کند. در اینجا باید میان نقل یک دیدگاه از منابع یا گروه های پیشین و روایتی که با سند مشخص به یک راوی مسلمان نسبت داده شده است، تفاوت گذاشت.
گویندگان و ناقلان روایت های آفرینش چه کسانی هستند؟
در بخش مربوط به آفرینش، نام هایی مانند وهب بن منبه، عبدالله بن سلام و ضحاک در ارتباط با اقوال مختلف دیده می شود. وهب بن منبه در گزارش مربوط به شمار روزها مطرح شده است. عبدالله بن سلام در نقل مربوط به آغاز آفرینش زمین در یکشنبه و دوشنبه حضور دارد و از ضحاک نیز گزارشی درباره آفرینش شش روزه و آغاز خلقت در یکشنبه نقل شده است.
محمد بن اسحاق نیز در بخشی از گزارش ها درباره دیدگاه های منسوب به اهل تورات و سنت های مرتبط با آفرینش مطرح می شود. این نوع نقل با روایت هایی که از یک شخص مشخص و با زنجیره راویان معین نقل شده اند، از نظر روش پژوهش یکسان نیست. در بررسی تاریخی باید مشخص شود که طبری سخن را به چه کسی نسبت داده و آن شخص نیز از چه منبعی آن را نقل کرده است.
از این رو، معرفی نام ها تنها نخستین مرحله پژوهش است. برای بررسی دقیق تر باید متن عربی، زنجیره سند و منابع موازی بررسی شوند. مقاله حاضر نام ها را بر اساس گزارش های قابل مشاهده در متن تاریخ طبری معرفی می کند و درباره اعتبار نهایی تک تک اسناد حکم قطعی صادر نمی کند.
| گروه مخاطب | کاربرد موضوع برای مخاطب |
|---|---|
| دانشجویان تاریخ | برای شناخت روش نقل اقوال و بررسی اختلاف گزارش های تاریخی. |
| پژوهشگران تاریخ اسلام | برای مقایسه گزارش های سیره و تاریخ صدر اسلام. |
| دانشجویان علوم حدیث | برای تمایز میان صاحب قول، راوی و ناقل روایت. |
| علاقه مندان به تاریخ ادیان | برای آشنایی با گزارش های مربوط به آفرینش و نقل های مرتبط با سنت های دینی. |
| مطالعه کنندگان تاریخ طبری | برای درک بهتر عنوان های میان متنی و شیوه تنظیم روایت ها. |
نکات کلیدی برای فهم درست گزارش های تاریخ طبری
مطالعه گزارش های تاریخ طبری زمانی نتیجه دقیق تری دارد که خواننده میان متن روایت و زنجیره انتقال آن تمایز بگذارد. در کنار این موضوع، باید پرسش اصلی هر گزارش مشخص باشد. برای مثال، سن پیامبر(ص) هنگام بعثت با مدت اقامت ایشان در مکه دو مسئله مرتبط اما جداگانه اند. همچنین «روز آغاز آفرینش» با «تعداد روزهای خلقت» یک پرسش واحد نیست.
| محور مطالعه | پرسش پیشنهادی هنگام بررسی |
|---|---|
| تشخیص قول | دقیقاً چه دیدگاهی در این بخش مطرح شده است؟ |
| شناسایی گوینده | سخن به چه کسی نسبت داده شده و ناقل آن چه کسی است؟ |
| بررسی سند | زنجیره راویان چگونه نقل شده و آیا اتصال آن بررسی شده است؟ |
| مقایسه اقوال | آیا اختلاف دو گزارش واقعی است یا موضوع و محدوده آن ها تفاوت دارد؟ |
| ارزیابی نهایی | چه شواهد مستقلی برای پذیرش یا رد گزارش وجود دارد؟ |
نکته مهم: نقل یک روایت در تاریخ طبری به تنهایی به معنای تأیید قطعی آن نیست. برای داوری درباره اعتبار روایت باید سند، متن، منابع موازی و دیدگاه های پژوهشگران متخصص بررسی شود.
چگونه گزارش های مربوط به گویندگان اقوال را مطالعه کنیم؟
برای مطالعه دقیق این بخش ها بهتر است ابتدا متن کامل گزارش را بخوانید و به عنوان میان متنی اکتفا نکنید. سپس نام گوینده یا گویندگان را مشخص کنید و جایگاه هر نام را در زنجیره روایت یادداشت نمایید. در مرحله بعد، مضمون گزارش را با دیگر اقوال همان موضوع مقایسه کنید تا تفاوت ها و شباهت ها روشن شود.
- خواندن سیاق کامل: چند سطر پیش و پس از عنوان را بخوانید تا موضوع دقیق اختلاف مشخص شود.
- ثبت نام ها: نام صاحب قول، راوی مستقیم و واسطه های سند را جداگانه یادداشت کنید.
- تفکیک موضوع ها: در بحث بعثت، سن هنگام نزول وحی را از مدت اقامت در مکه جدا کنید؛ در بحث آفرینش نیز روز آغاز را از شمار روزها تفکیک نمایید.
- مقایسه با متن عربی: در صورت امکان، ترجمه فارسی را با متن عربی تاریخ طبری مقابله کنید تا اصطلاحات و نسبت ها دقیق تر فهمیده شوند.
- بررسی منابع مستقل: برای ارزیابی روایت ها به منابع حدیثی، رجالی و تاریخی دیگر مراجعه کنید.
برنامه 5 روزه مطالعه و بررسی موضوع
برای بررسی منظم این موضوع می توان مطالعه را در پنج روز تقسیم کرد. در این برنامه، ابتدا با روش روایت نگاری طبری آشنا می شوید و سپس دو نمونه اصلی مقاله را بررسی می کنید. روز پایانی به مقایسه اقوال و جمع بندی اختصاص دارد. این برنامه پیشنهادی است و می توان آن را با توجه به حجم متن اصلی و زمان در دسترس تغییر داد.
| روز | موضوع مطالعه | تمرین پیشنهادی |
|---|---|---|
| روز اول | آشنایی با تاریخ طبری و روش نقل روایت | یادداشت معنای عنوان «ذکر من قال ذلك» و کاربرد آن |
| روز دوم | مطالعه اختلاف سن بعثت پیامبر(ص) | تنظیم فهرست راویان قول چهل و چهل وسه سالگی |
| روز سوم | مطالعه روایت های مربوط به آفرینش | تفکیک اختلاف شمار روزها از اختلاف روز آغاز خلقت |
| روز چهارم | بررسی نام گویندگان و زنجیره نقل | تهیه جدول نام ها و جایگاه هر شخص در روایت |
| روز پنجم | مقایسه و جمع بندی نهایی | مرور اختلاف اقوال و بررسی منابع مکمل |
دریافت و مطالعه تاریخ طبری
برای بررسی دقیق عبارت «ذکر گویندگان این سخن»، مراجعه به جلد نخست و جلد مربوط به گزارش های آغاز زندگی پیامبر(ص) در تاریخ طبری ضروری است. در جلد نخست، گزارش های آفرینش و اختلاف درباره روزهای خلقت و روز آغاز آن مطرح شده اند. در بخش مربوط به زندگی پیامبر(ص) نیز اقوال مربوط به سن بعثت و ناقلان آن ها آمده است. هنگام استفاده از نسخه دیجیتال، به جلد، صفحه، مترجم و چاپ مورد استفاده توجه کنید؛ زیرا شماره صفحه در نسخه ها و چاپ های مختلف ممکن است یکسان نباشد.
متن مقاله حاضر بر اساس گزارش های قابل دسترسی از متن فارسی و عربی تاریخ طبری تنظیم شده است. برای پژوهش دانشگاهی، بهتر است عبارت های اصلی با نسخه چاپی یا نسخه دیجیتال معتبر مقابله شوند و ارزیابی سندی به منابع تخصصی واگذار شود.
سوالات متداول درباره ذکر گویندگان این سخن در تاریخ طبری
عبارت «ذکر گویندگان این سخن» در تاریخ طبری چه معنایی دارد؟
این عبارت عنوانی برای معرفی کسانی است که یک قول یا دیدگاه تاریخی به آنان نسبت داده شده است. صورت عربی رایج آن «ذکر من قال ذلك» است و معمولاً پیش از نقل نام راویان یا صاحبان آن دیدگاه می آید.
طبری درباره سن پیامبر(ص) هنگام بعثت چه اقوالی نقل کرده است؟
در گزارش های مورد بررسی، دو قول اصلی دیده می شود: یک گروه از روایت ها سن پیامبر(ص) هنگام بعثت را چهل سال می دانند و قول دیگر، سن چهل وسه سالگی را هنگام نزول وحی مطرح می کند.
چه کسانی در گزارش چهل سالگی پیامبر(ص) نام برده شده اند؟
در گزارش های این بخش نام هایی مانند ابن عباس، انس بن مالک، عروه بن زبیر و عکرمه دیده می شود. جایگاه هر نام در زنجیره نقل باید جداگانه بررسی شود.
چه کسانی قول چهل وسه سالگی را نقل کرده اند؟
در متن تاریخ طبری، گزارش هایی از طریق هشام و سعید بن مسیب درباره چهل وسه سالگی هنگام نزول وحی نقل شده است. برای بررسی کامل سند باید همه واسطه های نقل نیز مطالعه شوند.
طبری درباره روز آغاز آفرینش چه گزارش هایی آورده است؟
در این بخش، قول آغاز آفرینش در روز یکشنبه و گزارش هایی درباره آغاز در روز شنبه مطرح شده اند. از عبدالله بن سلام و ضحاک در ارتباط با قول یکشنبه نقل هایی آمده است و گزارش های دیگری نیز در ادامه بحث بررسی می شوند.
آیا نقل یک روایت در تاریخ طبری به معنای تأیید صحت آن است؟
خیر. نقل یک گزارش در تاریخ طبری به تنهایی به معنای تأیید قطعی آن نیست. برای ارزیابی اعتبار باید سند، راویان، متن روایت و شواهد موجود در منابع دیگر بررسی شوند.


نقد و بررسیها
هنوز بررسیای ثبت نشده است.